असा सोडवा पर्वरीचा गुंता

 होय, पर्वरीचा वाहतूक गुंता ३०० मीटरमध्ये सुटू शकतो

पर्वरी उन्नत मार्ग सुरू झाल्यानंतर समोर आलेला वाहतुकीचा प्रश्न हा केवळ उन्नत मार्गाच्या प्रवेश-निर्गमाचा प्रश्न नाही. उन्नत मार्ग, अटल सेतू, पर्वरीतील स्थानिक रस्ते आणि गिरीकडून येणारी वाहतूक या सगळ्यांची सांगड एका अत्यंत कमी अंतरात घालावी लागत असल्याने समस्या निर्माण होत आहे. त्यामुळे त्यावर उपाय शोधताना आणखी एक मार्गिका, आणखी एक सिग्नल किंवा एखादा प्रवेशमार्ग बंद करण्यापेक्षा या सर्व वाहतूक प्रवाहांना स्वतंत्रपणे समजून घेणे अधिक महत्त्वाचे ठरते.

या समस्येचा विचार केला तर एक गोष्ट स्पष्ट दिसते—पर्वरीत वाहतूक कोंडी निर्माण करणारी वाहने सगळी एकाच दिशेने जाणारी नाहीत. काही वाहनांना उन्नत मार्गावरून थेट अटल सेतूकडे जायचे आहे. काहींना अटल सेतूवरून उन्नत मार्गावर जायचे आहे. काही वाहने गिरीकडून येऊन पर्वरीत उतरू इच्छितात. काहींना अटल सेतूवरून पर्वरीतच यायचे आहे. त्याचवेळी पर्वरीतील स्थानिक वाहतूक उन्नत मार्ग किंवा अटल सेतू गाठण्यासाठी या मुख्य प्रवाहात मिसळते. रेईश मागूश, नेरूल, बेती, वेरे, बिठ्ठोण आदी भागांतून येणारी वाहतूकही याच परिसरात येते. म्हणजेच एका ठिकाणी अनेक वेगवेगळे प्रवाह एकमेकांना छेदतात.

उपाय रस्ता वाढविण्यात नाही, वाहतूक वेगळी करण्यात

उन्नत मार्ग आणि अटल सेतू यांच्यातील सुमारे ३०० मीटरचा पट्टा हा या संपूर्ण व्यवस्थेचा केंद्रबिंदू आहे. या ३०० मीटरमध्ये प्रत्येक वाहनाला स्वतःचा मार्ग निवडण्याची मुभा दिली, तर मार्गिका बदलण्याचे प्रमाण वाढेल. त्यातून अचानक ब्रेक, कोंडी आणि अपघाताचा धोका निर्माण होईल. उलट, वाहन कुठे जाणार आहे हे आधीच ठरवून त्याला त्या दिशेचा स्वतंत्र मार्ग दिला, तर त्याच जागेत अधिक वाहतूक व्यवस्थित हाताळता येऊ शकते.

यासाठी या ३०० मीटरच्या पट्ट्याला तीन वेगवेगळ्या कार्यक्षेत्रांत विभागता येईल. मध्यभागी थेट जाणाऱ्या वाहनांसाठी अखंड मार्ग, एका बाजूला पर्वरीकडे उतरणाऱ्या वाहनांसाठी स्वतंत्र मार्ग आणि दुसऱ्या बाजूला स्थानिक व प्रादेशिक वाहतुकीसाठी स्वतंत्र जोडणी—अशी रचना करता येऊ शकते. प्रस्तावित आराखड्यात मध्यवर्ती दोन मार्गिका थेट उड्डाणपूल-अटल सेतू आणि अटल सेतू-उड्डाणपूल वाहतुकीसाठी विनासिग्नल ठेवण्याची कल्पना आहे.

याचा साधा अर्थ असा—ज्याला पुढेच जायचे आहे त्याला थांबवू नका आणि ज्याला वळायचे आहे त्याला मुख्य प्रवाहात अडथळा निर्माण करू देऊ नका.

थेट वाहतुकीला लाल दिवा कशासाठी?

उन्नत मार्गावरून अटल सेतूकडे जाणाऱ्या वाहनाला पर्वरीतील स्थानिक वाहतुकीमुळे थांबविण्याची गरज नसावी. त्याचप्रमाणे अटल सेतूवरून उन्नत मार्गाकडे जाणाऱ्या वाहनालाही स्थानिक वाहतुकीच्या हालचालींसाठी थांबवणे टाळता येईल.

यासाठी मध्यवर्ती दोन मार्गिका भौतिक अडथळ्यांनी स्वतंत्र ठेवता येतील. उन्नत मार्गावरून येणाऱ्या वाहनांना थेट अटल सेतूच्या दिशेने आणि अटल सेतूवरून येणाऱ्या वाहनांना थेट उन्नत मार्गाच्या दिशेने नेणारा हा 'सरळ प्रवाह' असेल. प्रस्तावात अशा वाहतुकीसाठी ३०० मीटरचा भाग पूर्णपणे सिग्नलमुक्त ठेवता येतो.

यामुळे मोठ्या प्रमाणातील सरळ जाणारी वाहतूक स्थानिक वाहनांच्या रांगेत अडकणार नाही. वाहतूक व्यवस्थापनातील हा मूलभूत सिद्धांत पर्वरीला लागू करता येऊ शकतो.

पर्वरीत उतरणाऱ्यांसाठी स्वतंत्र वाट

उन्नत मार्गावरून येणाऱ्या प्रत्येक वाहनाला अटल सेतूवर जायचे नसते. काहींना पर्वरीतच उतरायचे असते. ही वाहने जर शेवटच्या क्षणी मुख्य प्रवाहातून बाहेर पडण्याचा प्रयत्न करत असतील तर संपूर्ण वाहतूक व्यवस्थेत व्यत्यय येऊ शकतो.

म्हणून उन्नत मार्गाच्या डाव्या बाजूने पर्वरीकडे उतरणारी स्वतंत्र मार्गिका आधीच निश्चित करता येईल. गिरीकडून येणाऱ्या आणि पर्वरीत उतरणाऱ्या वाहनांना या मार्गिकेत वळवून त्यांना कोकिऱो चौक आणि सेवा रस्त्यांच्या दिशेने नेता येईल. अटल सेतूवरून पर्वरीकडे येणाऱ्या वाहनांसाठीही मॅजेस्टिक परिसरात स्वतंत्र बाहेर पडण्याचा मार्ग ठेवता येईल.

अर्थात, अशा मार्गिकेची अंमलबजावणी प्रत्यक्ष जागेची अभियांत्रिकी तपासणी करूनच करावी लागेल. परंतु संकल्पना स्पष्ट आहे—पर्वरीत उतरू इच्छिणाऱ्या वाहनाला मुख्य प्रवाहातून शेवटच्या क्षणी बाहेर पडण्याची गरजच पडू नये.

स्थानिक वाहतुकीला मुख्य प्रवाहापासून वेगळे करा

पर्वरीतील स्थानिक वाहनांची समस्या आणखी वेगळी आहे. त्यांना उन्नत मार्गावरून जाणाऱ्या वाहनांइतका वेग नको. त्यांना विविध स्थानिक रस्त्यांवर वळायचे आहे. त्यामुळे त्यांना मुख्य वेगवान प्रवाहात मिसळणे म्हणजे अनावश्यक संघर्ष निर्माण करणे.

पर्वरीतील स्थानिक वाहतुकीसाठी उन्नत मार्गाच्या समांतर स्वतंत्र जोडमार्ग तयार करता येईल. या मार्गातून गिरीकडे जाणारी वाहतूक नियंत्रित पद्धतीने उन्नत मार्गाच्या प्रवाहात सामील करता येईल. त्याचप्रमाणे पर्वरीतून थेट अटल सेतूकडे जाणाऱ्या वाहनांसाठी उन्नत मार्गाच्या प्रवेशापूर्वी स्वतंत्र खालच्या पातळीवरील जोडमार्ग ठेवता येईल. अशा स्थानिक वाहतुकीसाठी स्वतंत्र मार्ग आणि सुमारे १२० मीटरचा वेगवाढ पट्टा ठेवता येतो.

रेईश मागूश, नेरूल, बेतीची वाहतूकही याच समीकरणाचा भाग

पर्वरीच्या वाहतुकीकडे पाहताना रेईश मागूश, नेरूल, वेरे, बेती, ब्रिठ्ठोण आदी भागांकडून येणाऱ्या वाहनांकडे दुर्लक्ष करून चालणार नाही. ही वाहने थेट उन्नत मार्गाच्या किंवा अटल सेतूच्या वेगवान प्रवाहात आडवी घुसली तर मुख्य वाहतुकीचा वेग कमी होणारच.

त्यामुळे या वाहनांना आधी सेवा रस्त्यांच्या जाळ्यात आणून, तेथून त्यांना संबंधित प्रवेशमार्ग देणे अधिक शिस्तबद्ध ठरू शकते. उन्नत मार्ग किंवा अटल सेतू गाठण्यासाठी आवश्यक असलेली दिशा आधीच निश्चित केली तर मुख्य ३०० मीटरच्या पट्ट्यात आडवे मार्गबदल कमी करता येतील.

सिग्नल हवा, पण सगळ्यांसाठी नाही

पर्वरीतील वाहतूक व्यवस्थेचा आणखी एक महत्त्वाचा विचार म्हणजे सिग्नल. सिग्नल पूर्णपणे काढून टाकणे हा उपाय नाही; पण प्रत्येक वाहनाला सिग्नलवर थांबविणेही योग्य नाही.

मुख्य सरळ प्रवाह सिग्नलमुक्त ठेवून केवळ स्थानिक आणि बाहेरून येणाऱ्या वाहतुकीच्या संगमस्थळी लघुकालीन सिग्नल ठेवता येईल. एका टप्प्यात स्थानिक वाहतूक सोडायची आणि दुसऱ्या टप्प्यात पर्वरीकडे उतरणारी वाहतूक सोडायची. अनुक्रमे सुमारे २५ आणि २० सेकंदांच्या हिरव्या वेळेची कल्पना केली जाऊ शकते.

ही पद्धत महत्त्वाची आहे, कारण त्यामुळे संपूर्ण उन्नत मार्गाची वाहतूक सिग्नलमुळे थांबणार नाही. संघर्ष जिथे आहे, सिग्नल तिथेच असेल.

६५ वरून ४०—पण अचानक नाही

उन्नत मार्गावरील वाहतूक आणि स्थानिक वाहतूक यांच्यातील वेगाचा फरकही या व्यवस्थेत महत्त्वाचा आहे. उन्नत मार्गासाठी ताशी ६५ किलोमीटर, अटल सेतूसाठी ताशी ५० किलोमीटर आणि सेवा रस्त्यांसाठी तुलनेने कमी वेगाचा विचार केला आहे. 

त्यामुळे संघर्षाच्या ठिकाणी वाहनांना अचानक ब्रेक लावण्याची वेळ येऊ नये. ३०० मीटरच्या पट्ट्यात तीन टप्प्यांत वेग कमी करून सिग्नल किंवा स्थानिक वाहतुकीच्या भागात तो ताशी ४० किलोमीटरच्या आसपास आणता येतो.

वाहनचालकाला ५०० मीटर आधीच कोणत्या मार्गिकेत जायचे आहे हे इलेक्ट्रॉनिक फलकांद्वारे सांगितले तर शेवटच्या क्षणी होणारे मार्गबदलही कमी करता येतील.

या व्यवस्थेचे यश एका गोष्टीवर अवलंबून

ही संकल्पना प्रत्यक्षात आणताना सर्वांत महत्त्वाचे आहे ते म्हणजे मार्गिका बदलण्याचे स्वातंत्र्य कमी करणे नव्हे, तर योग्य ठिकाणी योग्य मार्ग उपलब्ध करून देणे.

ज्याला अटल सेतूवर जायचे आहे त्याला अटल सेतूकडे थेट मार्ग मिळाला पाहिजे. ज्याला पर्वरीत उतरायचे आहे त्याला आधीच बाहेर पडण्याची संधी मिळाली पाहिजे. स्थानिक वाहनांना मुख्य प्रवाहात मिसळण्याऐवजी स्वतंत्र मार्ग मिळाला पाहिजे. बाहेरून येणाऱ्या वाहनांना अचानक आडवे कापण्याची गरज पडता कामा नये.

या चार गोष्टी साध्य झाल्या तर ३०० मीटरचे अंतर समस्या न राहता वाहतूक व्यवस्थेची संधी ठरू शकते.

आता निर्णय 'काय बंद करायचे?' यावर नव्हे, 'काय वेगळे करायचे?' यावर हवा

पर्वरीच्या सध्याच्या वाहतूक समस्येवर उपाय शोधताना आतापर्यंतचा दृष्टिकोन कोणता प्रवेश बंद करायचा, कोणता मार्ग खुला ठेवायचा, कुठे सिग्नल द्यायचा किंवा कुठे वाहनांना वळवायचे, असा राहिला तर प्रत्येक बदलाचा परिणाम दुसऱ्या ठिकाणी जाणवण्याची शक्यता आहे.

त्याऐवजी संपूर्ण ३०० मीटरचा पट्टा एक वाहतूक यंत्रणा म्हणून पाहण्याची गरज आहे. या यंत्रणेतून जाणाऱ्या प्रत्येक प्रवाहाचे स्वतंत्र नियोजन करणे, थेट जाणाऱ्या वाहनांना थांबू न देणे, स्थानिक वाहतुकीला स्वतंत्र जागा देणे आणि संघर्षबिंदूवरच नियंत्रित सिग्नल वापरणे—ही दिशा अधिक व्यापकपणे तपासता येऊ शकते.

प्रस्तावित संकल्पनेची अंतिम अंमलबजावणी करण्यापूर्वी प्रत्यक्ष जागेचे अभियांत्रिकी मोजमाप, वाहनसंख्येचा अभ्यास, वळणांची क्षमता, पावसाळ्यातील पाणी निचरा, आपत्कालीन वाहनांची हालचाल आणि जड वाहनांचे संचालन यांची तपासणी आवश्यक आहे. मात्र उपलब्ध ३०० मीटर जागेतच वाहतुकीचे सात प्रवाह वेगळे करून त्यांना नियंत्रित पद्धतीने चालविण्याची दिशा निश्चितच तपासता येण्यासारखी आहे.

पर्वरीचा प्रश्न कदाचित आणखी एक रस्ता बांधून सुटणार नाही. तो सुटू शकतो—जर एकाच रस्त्यावर धावणाऱ्या वेगवेगळ्या वाहतुकीला वेगवेगळे मार्ग दिले, सरळ जाणाऱ्यांना थांबवले नाही आणि वळणाऱ्यांना शेवटच्या क्षणी मार्ग बदलण्याची वेळ येऊ दिली नाही. पर्वरीच्या त्या ३०० मीटरमध्येच या प्रश्नाच्या उत्तराची सुरुवात होऊ शकते.