गोव्यात यंदाच्या अवघ्या साडेपाच महिन्यांत रस्ते अपघातांत १२४ जणांचा मृत्यू झाला आहे. हा केवळ एक आकडा नाही; तर १२४ कुटुंबांवर कोसळलेले दुःख, १२४ स्वप्नांचा अंत आणि प्रशासनाच्या दाव्यांवर उभा राहिलेला गंभीर प्रश्न आहे. पर्यटन, विकास, आधुनिक पायाभूत सुविधा आणि वेगवान दळणवळण यांची भाषा बोलणाऱ्या गोव्यात रस्ते मात्र अजूनही मृत्यूचे सापळे बनत आहेत.
दरवर्षी अपघात होतात, मृत्यू होतात, त्यानंतर शोकसंदेश येतात, बैठका होतात, सूचना दिल्या जातात आणि काही दिवसांत सगळे पुन्हा पूर्ववत होते. अपघात हा जणू सार्वजनिक जीवनाचा स्वीकारलेला भाग बनला आहे. मात्र हा दृष्टिकोन धोकादायक आहे. कारण अपघात हा नशिबाचा खेळ नसून अनेकदा मानवी निष्काळजीपणा, प्रशासनातील ढिलाई आणि कायद्याच्या कमकुवत अंमलबजावणीचा परिणाम असतो.
गोव्यातील अनेक राष्ट्रीय महामार्ग, अंतर्गत रस्ते आणि गावांना जोडणारे मार्ग हे आजही अपुऱ्या सुरक्षाव्यवस्थेचे उदाहरण आहेत. काही ठिकाणी रस्त्यांचे काम सुरू असते, पण इशारे नसतात. काही ठिकाणी रस्ते रुंद झाले, पण वाहनांचा वेग नियंत्रणाबाहेर गेला. अनेक वळणांवर प्रकाशयोजना नाही. पादचाऱ्यांसाठी सुरक्षित व्यवस्था नाही. दुचाकीस्वारांसाठी स्वतंत्र मार्ग नाहीत. परिणामी, रस्त्यांवर वेग आणि बेफिकिरी यांचे राज्य निर्माण झाले आहे.
याहून गंभीर बाब म्हणजे वाहतूक नियम मोडण्याबाबत समाजात निर्माण झालेली बेफिकिरी. हेल्मेट न घालणे, मद्यप्राशन करून वाहन चालवणे, मोबाईलवर बोलत वाहन चालवणे, धोकादायक ओव्हरटेक करणे आणि भरधाव वेगाने वाहन चालवणे हे प्रकार रोजच्या जीवनाचा भाग झाले आहेत. नियम पाळणारा माणूस अपवाद वाटतो आणि नियम मोडणारा सामान्य. ही मानसिकता बदलल्याशिवाय अपघातांचा आलेख खाली येणार नाही.
प्रशासनाची जबाबदारीही तितकीच मोठी आहे. अपघात झाल्यानंतर धडक कारवाई करण्याची घोषणा करणे सोपे असते. पण अपघात होण्याआधी धोका ओळखून उपाययोजना करणे हे खरे प्रशासन असते. एखाद्या ठिकाणी वारंवार अपघात होत असतील, तर त्या ठिकाणाचा सखोल अभ्यास का केला जात नाही? धोकादायक ठिकाणांची यादी तयार करून तातडीने सुधारणा का केल्या जात नाहीत? केवळ दंड आकारून रस्ते सुरक्षित होत नाहीत; त्यासाठी सातत्यपूर्ण नियोजन आणि कठोर अंमलबजावणी आवश्यक असते.
विशेषतः गोव्यात पर्यटनामुळे वाहनांची संख्या मोठ्या प्रमाणावर वाढत आहे. बाहेरील राज्यांतील वाहनचालक, भाडेतत्त्वावरील वाहने आणि वाढती वाहतूक यामुळे परिस्थिती अधिक गुंतागुंतीची बनली आहे. अशा वेळी वाहतूक व्यवस्थापन अधिक सक्षम असणे अपेक्षित आहे. दुर्दैवाने अनेकदा व्यवस्था अपघातानंतर जागी होते.
१२४ मृत्यू म्हणजे दर दीड दिवसाला एका कुटुंबाचा संसार उद्ध्वस्त होण्याइतकी भीषण परिस्थिती. हा आकडा केवळ सांख्यिकी अहवालात बंदिस्त राहू नये. प्रत्येक मृत्यू हा शासन, प्रशासन आणि समाज या तिन्ही घटकांसाठी इशारा आहे. रस्त्यांवर मृत्यूची ही मालिका थांबवायची असेल तर घोषणांपेक्षा कृती महत्त्वाची ठरेल.
गोव्याला विकास हवा आहे, पण तो मानवी जीवांच्या किंमतीवर नको. रस्ते हे लोकांना गंतव्यस्थानी पोहोचवण्यासाठी असतात; स्मशानभूमीकडे पाठवण्यासाठी नाहीत. साडेपाच महिन्यांत १२४ मृत्यू हा आकडा सरकारच्या फाइलमधील एक नोंद नसून संपूर्ण व्यवस्थेच्या अपयशावर उमटलेला रक्तरंजित ठसा आहे. आता तरी जागे होण्याची वेळ आली आहे; अन्यथा वर्षअखेरीस हा आकडा आणखी किती कुटुंबांचे आयुष्य उद्ध्वस्त करेल, याचा अंदाजही करवत नाही.
